دوره های کارشناسی ارشد علوم شناختی، از سال 1386 در پژوهشکده علوم شناختی شروع به جذب دانشجو کرد. شنیده ها حکایت از تلاش دانشگاه شهید بهشتی برای راه اندازی دوره های مشابه دارد. دانشگاه فردوسی مشهد هم برای مهرماه ۱۳۹۱ در همین رشته دانشجو می پذیرد. دو مورد ذکر شده را اگر تا زمان به بار نشستن و حداقل چند دوره فارغ التحصیل بیرون دادن کنار بگذاریم، دوره هایی که پژوهشکده علوم شناختی برگزار می کند تنها مورد از نوع خودش است.

تحصیل در رشته علوم شناختی (گرایش روانشناسی شناختی) تابع مقررات کلی وزارت علوم و سازمان سنجش است و پذیرفته شدن در این رشته و مقطع به طور کلی از روند جاری سایر رشته های کارشناسی ارشد ناپیوسته تبعیت می کند. البته در کنار روند کلی دو مورد استثنا را باید در نظر گرفت. از سال 1386 تا 1388 پذیرفته شدن در علوم شناختی در مقطع کارشناسی ارشد و در پژوهشکده علوم شناختی صرفا منوط به قبولی در کنکور سراسری کارشناسی ارشد بود که توسط سازمان سنجش برگزار می شد. از سال 1389 تا امروز علاوه بر آزمون سراسری، آزمون ورودی اختصاصی توسط پژوهشکده (شامل هوش، آزمون زبان و مصاحبه) به فرآیند پذیرش افزوده شده است. در واقع پس از اعلام نتایج توسط سازمان سنجش، متقاضیان در زمان های اعلام شده توسط پژوهشکده،  مراجعه کرده و بعد از شرکت در آزمون ورودی نتیجه نهایی اعلام می شود. مورد دیگر تغییرات دفترچه کنکور است. ابتدا در دفترچه راهنمای کنکور ارشد، علوم شناختی فقط در زمان انتخاب رشته و در زیر مجموعه روانشناسی عمومی ظاهر می شد. بعدها این چیدمان تغییر کرد و علوم شناختی به عنوان گرایشی جداگانه و در زیر مجموعه روانشناسی از همان دفترچه اول ظاهر شد. اگر روند کنونی ادامه داشته باشد کارشناسی ارشد علوم شناختی کماکان زیر مجموعه ای از رشته روانشناسی خواهد بود و موفقیت در کنکور سراسری در چنین گرایشی مستلزم پاسخ دادن به سوالات اختصاصی این گرایش (اصول علوم شناختی و روانشناسی شناختی) است. جز دو درس اختصاصی ذکر شده، دروسی مثل آمار و روش تحقیق مثل اغلب گرایش ها در اینجا هم لحاظ می شود.

پژوهشکده علوم شناختی، موسسه ای غیر انتفاعی است و بنابراین هزینه های دوره، مشابه بقیه موسسات غیر انتفاعی است ]اگر اشتباه نکنم شهریه ثابت دوره های ارشد موسسات غیر انتفاعی در حال حاضر (29 مرداد 1391) شامل شهریه ثابت (حدود 400 هزار تومان برای هر ترم) و شهریه متغیر (حدود 100 هزار تومان برای هر واحد) است. و مجموعا یعنی دور های ارشد علوم شناختی در موسسه ای غیرانتفاعی حدود ترمی یک میلیون تومان آب می خورد[.

 

پشت سر

گرچه علاقه مندان باید برای کنکور ارشد، رشته روانشناسی را انتخاب کنند، با قوانین کنونی شرکت کلیه داوطلبان با مدارک کارشناسی هر رشته ای امکان پذیر است؛ امری همخوان با ماهیت بین رشته ای علوم شناختی. در عمل هم افرادی که در سالهای گذشته در این رشته پذیرفته شده اند، گرچه اغلب فارغ التحصیل روانشناسی بوده اند، تعدادی از رشته های دیگر مثل شیمی، طراحی پارچه و لباس و کاردرمانی آمده اند.

 

پیش رو

نگاهی به لیست دروس کارشناسی ارشد علوم شناختی نشان می دهد ماهیت بین رشته ای در تدوین برنامه های آموزشی پژوهشکده لحاظ شده است. فلسفه ذهن، نوروساینس، مدل سازی شناختی، زبانشناسی و روانشناسی شناختی در کنار باقی دروس امکان آشنایی با طیف وسیع علومی که به مطالعه مغز و رفتار انسانها می پردازند را فراهم می کند. گرچه در عمل بسته به علاقه شخصی فرد، یکی از رویکردها پررنگ تر خواهد بود و در عمل نمی توان در طول دو سال موضوعی را با همه رویکرهای زیستی، محاسباتی، فلسفی و غیره بررسی کرد.

امکانات تحقیقاتی پژوهشکده علوم شناختی گرچه قابل مقایسه با دانشگاه های تراز اول دنیا نیست، برخلاف اغلب دانشکده های روانشناسی در ایران، امکانات قابل قبولی برای پژوهش فراهم شده است. وجود دستگاه های EEG، eye tracking، ERP، TDSC و TMS در کنار نسخه های اورجینال مجموعه های نرم افزاری نظیر E-prime و CANTAB فرصت مطالعاتی بکری است که به دشواری بتوان همه را یکجا سراغ گرفت.

کتابخانه کوچک پژوهشکده با کتابهایی عمدتا به زبان انگلیسی تقریبا تمام حوزه های علوم شناختی را پوشش می دهد. کتابهایی در زمینه هوشیاری، توجه، شناخت اجتماعی و نوروساینس در کنار e-book های موجود در کتابخانه احتمالا نیاز به منابع انگلیسی در حوزه ای رو به رشد را تا حدی پوشش می دهد؛ گرچه با توجه به گستره وسیع پژوهش های علوم شناختی نمی توان انتظار مجموعه ای بی عیب و نقص داشت.

بین رشته ای بودن علوم شناختی جز کتابها و دروس، تا حدی در تحصیلات و علاقه مندی های پژوهشی اساتید پژوهشکده نیز بازتاب دارد. دکتر جواد حاتمی (روانشناس/علاقه مند به شناخت اجتماعی)، دکتر حامد اختیاری (پزشک عمومی/ پژوهشگر حوزه اعتیاد)، دکتر کمال خرازی(دکترای علوم تربیتی/فعال در حوزه آموزش و پرورش شناختی)، دکتر بابک محمدی(پزشک/ علاقه مند به مباحث مدلسازی) و دکتر مهدی تهرانی دوست(روانپزشک/ محقق اختلالات روانی در کودکان و نوجوانان) از جمله افرادی هستند که در پژوهشکده به تدریس و تحقیق مشغولند. افرادی مثل دکتر رضا ملیح، دکتر جواد علاقه بند راد و دکتر حمید رضا نقوی در گذشته در زمینه تدریس و پژوهش با پژوهشکده همکاری داشته اند؛ همکاری هایی که ادامه نیافته است و می توانند از نقاط ضعف پژوهشکده علوم شناختی شمرده شوند.

شاید یکی از ملاک های مناسب برای ارزیابی چنین دوره ای کمیت و کیفیت پژوهش هایی باشد که توسط دانشجویان پژوهشکده انجام شده است. نگاهی به این پایان نامه ها، چه آنها که توسط دانش آموختگان انجام شده، چه آنها که توسط دانشجویان در حال اجراست، طیف متنوعی از تحقیقات را نشان می دهد: بررسی اثر رنگ حاشیه بر ترجیح ترکیب رنگ سه تایی، مقایسه حافظه بینایی و حافظه چهره در کودکان اتیستیک، یا مقایسه عملکرد دو نیمکره در پردازش کلمات هیجانی و غیرهیجانی زبان بومی و خارجی. برخی از این پژوهش ها به مقالاتی در نشریات معتبر بین المللی تبدیل شده، و برخی هم در کنفرانس های بین المللی ارائه شده است. (و احتمالا تعدادی هم در حال خاک خوردن است)

 

آینده

بعد از پایان دوره ارشد علوم شناختی چه می شود؟ وضعیت فارغ التحصیلان دانشگاه های ایران اگر توسط نهاد یا نهادهایی به طور رسمی پیگری می شود، نگارنده اطلاعی ندارد. عجالتا روی کاغذ دو سرنوشت می توان متصور بود: بازار کار و ادامه تحصیلات. (ولگردی هم البته می تواند جز گزینه ها باشد)

در مورد اول، بازار کار، اگر علوم شناختی (گرایش روانشناسی شناختی) را جزئی از روانشناسی به حساب آوریم احتمالا وضعیت خیلی خوب نیست. یکی دو سال پیش بود که یکی از مسئولان وزارت علوم، روانشناسی را طبق آمار موجود، در صدر رشته هایی که بیشترین فارغ التحصیل بیکار را دارند، قرار داد. اگر خود علوم شناختی مدنظر باشد شاید فارغ التحصیلان بتوانند در مراکز پژوهشی نظیر موسسه آینده پژوهی صنایع دفاعی فعالیت کنند. گرچه گمان نکنم تعداد چنین موسساتی و احتمال استخدام در آنها زیاد باشد. شاید فعالیت هایی از قبیل تدوین سند راهبردی علوم و فناوری های شناختی راهگشا باشد(شاید هم نباشد). در هر حال احتمالا بهترین گزینه، با توجه به پتانسیل های پژوهشی این دوره، ادامه تحصیلات در دوره دکتری است. برای دوره دکتری، اگر رویه کنونی سازمان سنجش، پابرجا باشد، فارغ التحصیلان کارشناسی ارشد علوم شناختی می توانند در دو رشته روانشناسی و علوم اعصاب شناختی شرکت کنند. کنکور نیمه متمرکز دکتری دو سال است که پا گرفته و قاعدتا (از نوع قواعد ایرانی) احتمال تغییرات جزئی یا کلی زیاد است.

 

در مجموع دوره های کارشناسی ارشد علوم شناختی را می توان تلاشی برای همراه شدن با کارهای پیشرو در حوزه شناخت مغز و رفتار انسان دید. تلاشی که شاید ارزیابی نتایجش هنوز کمی زود باشد.

---

آموزش و پرورش مبتنی بر مغز؛ درباره کارشناسی ارشد ذهن، مغز و تربیت

منابع پیشنهادی کنکور کارشناسی ارشد علوم شناختی