محمد امینیان (عضو هیئت علمی پژوهشکده پردازش هوشمند علائم)
یکشنبه ۳ آذر ساعت ۱۴
پژوهشکده علوم شناختی
ورود برای علاقه مندان آزاد و رایگان است
---
توکیو– واشنگتن؛ و جای خالی تهران
تاملی پیرامون فرهنگ و شناخت
سهیل شاپوری
دنیل کانمن (Daniel Kahneman) در سخنرانی ای که به مناسبت دریافت جایزه نوبل در دانشگاه استکهلم انجام داد، از جمله به این نکته اشاره کرد که ظرفیت محدود توجه هوشیار در انسانها باید خردمندانه مورد استفاده قرار بگیرد. اگر توجه هوشیار را توانایی انتخاب جنبه ای خاص از محیط و تمرکز بر آن در نظر بگیریم، چنین فرآیندی می تواند در فعالیت های علمی نیز مصداق داشته باشد و دانشمندان حوزه های مختلف می توانند در برهه ای خاص بر موضوع خاصی تمرکز کنند. چنین دستور کاری معمولا از سوی مهمترین چهره های علمی یک حوزه و در قالب مقاله، کتاب یا کنفرانس های علمی و یا از طرف مراکز تصمیم گیری و در قالب اولویت های پژوهشی ابلاغ می شود.
انجمن علوم شناختی (www.cognitivesciencesociety.org) کنفرانس سال 2013 خود را "ذهن های یاری دهنده: تعامل اجتماعی و پویایی های گروه" نامید تا رشد پژوهش های اجتماعی در علوم شناختی را بازتاب دهد و توجه پژوهشگران رشته های مختلف را به تحقیقاتی جلب کند که ذهن را در بستر موقعیت های اجتماعی بررسی می کنند. وجه قالب کارگاه ها، مقالات و سخنرانی هایی که در این کنفرانس ارائه شد زندگی اجتماعی انسانها بود: "نقش جهت نگاه کردن در تعامل های انسانی"،" یادآوری در بستر اجتماعی: اثر گذشته مشترک در آنچه به یاد می آوریم"، "فریب به عنوان استراتژی اجتماعی" و غیره.
از محصولات زندگی اجتماعی انسانها یکی هم فرهنگ است: مجموعه ای از باورها، ایدئولوژی ها، آیین ها و رفتارهایی که مختص مردم یک کشور، یک منطقه جغرافیایی، و یا یک شهر است. فرهنگ در واقع مجموعه ای است پویا که می تواند برخاسته از پاسخ انسانها به مسائل اقتصادی و شرایط محیط زندگی باشد(فرهنگ مادی)، می تواند برآمده از باور ها و عقاید آدم ها باشد (فرهنگ ذهنی)، و می تواند مجموعه ای از قواعد باشد برای حفظ نظم اجتماعی و بقای جامعه در قالب یک کل واحد(فرهنگ اجتماعی).
زمانی که پای پژوهش هایی پیرامون ذهن، مغز و رفتار انسانها در میان باشد، معمولا فرض نهفته در اغلب تحقیقات این است که نتایج برآمده از تحقیقی در یک گروه خاص، مثلا دانشجویان دانشگاه های اروپا، قابل تعمیم به کل انسانهاست. در واقع یکی از اهداف متخصصان علوم شناختی در بسیاری از حوزه ها جستجوی ویژگی های طبیعت انسان هاست و زمانی که پژوهشی پیرامون یکی از ویژگی های ذهنی آدم ها انجام می شود، در صورت رعایت استانداردهای علمی مثل استقاده از ابزار مناسب و نمونه های کافی قابل تعمیم به همه انسانها در نظر گرفته می شود.
در برابر باور به تعمیم پذیری تحقیقات ذکر شده، کوشش هایی برای رد آن صورت گرفته است. روانشناسی فرهنگی و بین فرهنگی و علوم اعصاب فرهنگی از جمله تلاش هایی هستند که تعمیم پذیری نتایج پژوهش های حوزه های مختلف علوم شناختی را به چالش کشیده اند و در مواقعی با نتایج یا نظریاتی جالب، دانشمندان رشته های مختلف را به تامل در این باره دعوت کرده اند. سوال اصلی در حوزه های فرهنگی و بین فرهنگی علوم شناختی این است: آیا مردمان فرهنگ های مختلف فرآیندهای شناختی یکسانی دارند؟ به بیانی دیگر آیا ژاپنی ها مشابه آمریکایی ها فکر می کنند؟ آیا چینی ها و فرانسوی ها پس از دیدن یک صحنه مشابه چیزهای یکسانی به خاطر می آورند؟
فرهنگ و وزن پیش بینی هیجان در تصمیم گیری
یکی از ویژگی های انسانها پیش بینیِ هیجانی است که در آینده و در واکنش به یک رویداد تجربه خواهند کرد. خصوصیت یکسره مثبتی نیست چرا که پژوهش هایی نشان داده گاهی این پیش بینی ها دور از واقعیت است. پیش بینی می کنیم پس از اعلام نتایج دانشگاه و قبولی در رشته دلخواه سر از پا نشناسیم ولی در عمل ممکن است اینگونه نشود؛ یعنی تماشای اسم مان در بین قبولی های دانشگاه آن ذوق و شوقی که توقع داشتیم به ارمغان نمی آورد. فکر می کنیم در صورت از دست دادن شغل فعلی بدترین بلای ممکن را تجربه خواهیم کرد ولی پس از اخراج شدن ممکن است به جای ویرانی، حالتی از خوشحالی را تجربه کنیم که توقع نداشتیم. پیش بینی هیجان حتی اگر چندان دقیق نباشد از جمله عواملی است که بر فرآیند تصمیم گیری ما اثر می گذارد اما مقدار این تاثیر چیزی است وابسته به فرهنگ.
سال 2010 پژوهشگران دانشگاه بریتیش کلمبیا نتایج پژوهشی را در مجله شناخت اجتماعی منتشر کردند که نشان می داد چطور شرقی ها و غربی ها ممکن است در تاثیر پیش بینی لذت در تصمیم گیری متفاوت باشند. دو گروه از آزمودنی ها شامل آسیای شرقی ها و کانادایی ها با دو بازی کامپیوتری متفاوت مواجه می شدند. ظاهر هر دو بازی به یک اندازه جذاب بود ولی برای هر کدام از بازی ها آزمونگر توضیح متقاوتی به آزمودنی ها ارائه می داد. درباره یکی می گفت که اغلب افراد این بازی را لذت بخش و سرگرم کننده می بینند گرچه کمکی به توانایی های ذهنی آنها یا مهارتهای مطالعاتی شان نمی کند و درباره بازی دیگر توضیح می داد که مهارتهای تفکر شما را بهبود می بخشد گرچه بازی چندان لذت بخشی نیست. تحلیل آماری انتخاب بازی ها توسط دو گروه نشان داد غربی ها بیشتر احتمال دارد بازی لذت بخش را به بازی مفید ترجیح بدهند.
در واقع همه انسانها با برآورد لذتی که از یک فعالیت خاص می برند دست به انتخاب می زنند، اما اهمیتی که شرقی ها در جریان تصمیم گیری به چنین لذتی می دهند کمتر از غربی هاست. یک نظر این است که ماهیت "خود" به معنی بازنمایی ذهنی فرد از هویت و تجربیات شخصی، نزد غربی ها و شرقی ها متفاوت است. ذهن شرقی "خود" را عضوی از گروه هایی می بیند که به آنها تعلق دارد: خانواده، همسایه ها، همکاران و غیره؛ و در توصیفی که از "خود" ارائه می دهد به احتمال زیاد به شبکه روابط بین فردی خود با دیگران اشاره می کند. برای انسان غربی "خود" چیزی است مجزا از "دیگران" و در توصیفی از که از "خود" ارائه می کند احتمالا به ویژگی های فردی اشاره می کند نه روابطی که با خانواده و همسایه و همکار دارد. پس به احتمال فراوان در جریان تصمیم گیری دست غربی ها برای در نظر گرفتن لذتی که نصیبشان خواهد شد بازتر از شرقی هایی است که باید با گوشه چشمی به روابط بین فردی و مصالح گروه فکر کنند و تصمیم بگیرند.
تقکر کل نگر- تفکر تحلیلی
تفاوت شرقی ها و غربی ها البته مختص به موارد جزئی مثل تحقیق ذکر شده نیست. در واقع نظریه پردازانی بر اساس یافته های پژوهشی که مردمان آسیای شرقی را با غربی ها و به طور اخص با اروپای غربی و آمریکای شمالی مقایسه کرده اند نتیجه گرفته اند اساس سیستم های تفکر در شرق و غرب متفاوت است. تفکر شرقی ها سیستمی است کل نگر که معمولا اجزا را متصل به یکدیگر و در بافت و زمینه ای خاص می بیند. بنابراین برای چینی و ژاپنی و هنگ کنگی رفتار فرد عموما تابعی از شرایط محیطی در نظر گرفته می شود؛ در یادآوری گذشته احتمالا از موقعیتی که خاطره در آن رخ داده کمک می گیرند و برای توصیف هر چیزی بیشتر احتمال دارد رابطه آن با اشیا و آدم های اطراف را مد نظر قرار بدهند. تفکر غربی ها سیستمی تحلیلی است که به ویژگی افراد یا اشیا بیش از روابط پیرامونی توجه می کند و در صورت امکان شی را جدا از زمینه برانداز می کند. برای کانادایی و آمریکایی رفتار افراد تابعی است از ویژگی های شخصیتی آنها نه موقعیت و شرایط محیطی و در توصیف آدم ها و اشیا به جای روابط آنها بر ویژگی های فردی تکیه می کنند.
توصیفی که از شرقی ها و غربی ها صورت گرفت را می توان با رویکرد های آزمایشی در علوم شناختی سنجید و بررسی کرد. اگر از مردمان نیمکره های شرقی و غربی بخواهیم به تصویری از ماهی های کف اقیانوس نگاه کنند، توصیفات متفاوتی از تصویر خواهند داشت و تغییر در اجزای تصویر اثرات متفاوتی بر توانایی یادآوری دو گروه دارد.
زمانی که از ژاپنی ها و آمریکایی ها خواستند به تصاویری از موجودات زیر آب نگاه کنند و سپس آنچه دیده اند را روی کاغذ بیاورند، ژاپنی ها بیش از آمریکایی ها جملات حاوی اطلاعات زمینه ای مثل رنگ آب و اطلاعات مرتبط با روابط مثل جهت مشابه یا مخالف حرکت موجودات تولید کردند. همچنین در یادآوری موجودات دریایی اگر زمینه شامل آب و امواج و مرجان ها تغییر می کرد، ژاپنی ها در یادآوری موجودات بیشتر دچار مشکل می شدند تا آمریکایی ها احتمالا به این علت که شرقی ها بیش از غربی ها به زمینه حساس اند.
در اغلب تحقیقات فرهنگی و بین فرهنگی در حیطه های مختلف علوم شناختی معمولا منظور از شرقی ها، ساکنان کشورهای آسیای شرقی است مثل چین، هنگ کنک، کره جنوبی و ژاپن نه لزوما همه کشورهای آسیایی از جمله ایران. معدود تحقیقات با کیفیت نشان می دهد ایرانی ها گرچه شباهت هایی با کشورهای آسیای شرقی دارند، کاملا شبیه آنها نیستند و نتایج تحقیقاتی که در سئول و توکیو و پکن انجام می شود لزوما به تهران و آذربایجان و اصفهان قابل تعمیم نیست. با گسترش علوم شناختی در ایران می توان امید داشت در آینده ای نزدیک جای خالی فرهنگ ایرانی و خرده فرهنگ های مختلف آن در تحقیقات فرهنگی و بین فرهنگی پر شود.
---
ظلم، جهل و روانشناسی خاورمیانه
گزارشی از خبرنگار ایسنا نیلوفر فلاحی
تجربه نخستین جلسه آموزش عملی درس آناتومی یا همان «تشریح جسد» برای تمامی دانشجویان پزشکی فراموش نشدنی است، هیجانی خاص و استرس و ترسی مبهم که دانشجو را به سمت میز تشریح و دیدن پیکر آرام چند «مرده» میکشاند.
خبرنگار سرویس دانشگاهی ایسنا با تعدادی از دانشجویان پزشکی تهران همراه شد تا این تجربه را ثبت و گزارش کند، گزارش از کلاس درسی که اجساد تخته سیاه آموزشی آن است.
در سالن تشریح هیچ چیز به چشم نمیآید جز تختهایی فلزی و اجسادی پوشیده در میان پارچههای سپید. وارد که شدیم بوی تند «فرمالین» فضا را پر کرده بود٬ بویی متعفن که هر دانشجوی پزشکی برای پزشک شدن باید به آن عادت کند.
در کلاس درس دانشجویان به چند گروه مختلف تقسیم شدند هر کدام در یک نوبت پس از مشاهده یک فیلم آموزشی سر جسد حاضر شده و آماده بودند که تمام آنچه که تا امروز به صورت تئوریک آموخته بودند، از نزدیک بر روی بدن یک انسان مرده ببیند.
هرچند دانشجویان انتظارشان از نخستین جلسه تشریح این است که جسم طبیعی یک جسد را ببینند، اما از آنجایی که اجساد پس از تحویل به دانشکده پزشکی برای ماندگاری بیشتر در فرایندی مشابه مومیایی کردن قرار میگیرند، ظاهرشان به عنوان یک جسد چندان هم طبیعی به نظر نمیرسد.
«جسد» کتابی است که زمینههای آموزشی فراوانی را برای دانشجویان پزشکی و پیراپزشکی میتواند فراهم آورد و مهمترین ابزار آموزشی استاد در درس آناتومی و کالبدشناسی است و به بیان دیگر حکم تخته سیاه کلاس را دارد، اما با این وجود کمبود جسد یکی از اساسیترین مشکلات دانشکدههای پزشکی دانشگاههای علوم پزشکی کشور است، موضوعی که بهرغم بالا بودن آموزشهای تئوری، آموزش عملی مباحث آناتومی را با مشکل مواجه کرده است.
به گونهای که نوروزیان مدیر گروه آموزش آناتومی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به اینکه آموزش آناتومی در کشور پس از انقلاب اسلامی با مشکل کمبود جسد روبرو بوده است، به خبرنگار ایسنا گفت: در حال حاضر با توجه به اینکه تنها از اجساد افراد مجهول الهویه جهت آموزش آناتومی استفاده میکنیم که تعداد این اجساد با توجه به تعداد دانشگاهها کم است.
وی با بیان اینکه حل این مشکل در گرو فرهنگ سازی مناسب برای تشویق افراد به اهدای جسد است، اظهار کرد: بر اساس آمارهای داده شده 90 درصد افردی که پیش از مرگ اهدای عضو میکنند در اثر واقعهای غیر از مرگ مغزی فوت میکنند و تنها 10 درصد این افراد قادر به اهدای عضو پس از مرگ هستند، بنابراین همانطور که فرهنگ اهدای عضو در کشور جا افتاده است لازم است فرهنگ اهدای جسد نیز در جامعه ترویج داده شود.
نوروزیان افزود: برنامههایی برای بررسی اهدای جسد در جشن اهدای عضو نیز در جهت فرهنگسازی این امر در سال جاری در نظر گرفته شده است.
همچنین دکتر سبحانی عضو هیات علمی گروه آناتومی دانشگاه علوم پزشکی تهران به این موضوع معتقد است که فاصله دانشگاههای ایران با سایر دانشگاههای بزرگ علوم پزشکی در جهان از نظر وضعیت اجساد آموزشی بسیار زیاد است.
وی بر لزوم افزایش تعداد سالن تشریح، جسد و عضو هیات علمی، گفت: وقتی عملیات مومیایی بر روی جسدی انجام میشود، آن جسد تا چند سال قابل نگهداری است، اما معمولا خیلی زودتر از زمان فرا رسیدن مهلت استفاده از آن جسد دیگر استفاده نمیشود.
به گفته سبحانی بر اساس استاندارد جهانی هر چهار یا شش دانشجو باید بر روی یک جسد مطالعه کنند که معمولا در دانشگاههای علوم پزشکی پیشرفته این کار انجام میشود، اما متاسفانه در ایران فاصله زیادی با این استاندارد داریم و یکی از راه حلهای کاهش این فاصله افزایش تعداد جسد در اتاقهای تشریح است تا دانشجویان پیش از مواجهه با بیمار، تمرین و مهارت کافی را کسب کرده باشند.
ناگفته نماند که سعی گروههای آناتومی به تامین جسد برای توسعه دانش پزشکی و آموزش هر چه بهتر دانشجویان پزشکی است، اما باید برای این موضوع چاره اساسی و زیربنایی اندیشیده شود و همانطور که امروزه بسیاری از افراد با تکمیل فرم اعضای بدن خود را پس از مرگ اهدا کرده اند، هستند افرادی که تمایل به اهدای جسدشان برای آموزش دانشجویان پزشکی داشته باشند که نمونه آن برخی از اساتید دانشگاههای علوم پزشکی تهران، تبریز و بوشهر بودند که وصیت کرده بودند جسدشان پس از مرگ در اختیار دانشگاه علوم پزشکی محل اقامتشان قرار گیرد.
در تبریز نیز اعضای یک خانواده با تکمیل فرمهای ویژه کالبد خود را پس از مرگ به گروه تشریح دانشکده پزشکی دانشگاه تبریز اهدا کردند.
بیشک این مهم علاوه بر اقدامات قانونی و حقوقی نیازمند فرهنگسازی است، زیرا اگر هر فردی به این موضوع بیاندیشد که کالبدش پس از مرگ میتواند وسیلهای برای توسعه دانش پزشکی و در نهایت نجات جان میلیونها انسانها باشد، شاید به اهدای جسد با اطمینان بیشتری اقدام کند.
فراموش نمیکنیم روزی وضعیت اهدای عضو در کشور نیز به همین نحو بود و بیماران به دلیل نبود عضو اهدایی جان خود را از دست می دادند، در حالی که بسیاری از بیماران مرگ مغزی نه تنها خود در زمان حیات پیشبینی چنین روزی را نمی کردند، بلکه خانواده این افراد نیز حاضر نمیشدند که پیکر عزیزشان زندگیبخش یک بیمار دیگر شود.
اما خوشبختانه در حال حاضر اهدای عضو در کشور نهادینه شده است و گرچه نیاز همه بیماران را برطرف نکرده است، اما ایران را در جایگاه سوم اعطای عضو در جهان قرار داده است.
رئیس بخش معاینات روانپزشکی پزشکی قانونی استان تهران با تشریح شرایط تغییر جنسیت در ایران گفت: تغییر جنسیت از مرد به زن حدود هشت برابر بیشتر از زن به مرد است.
دکتر مهدی صابری در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: یکی از وظایف بخش معاینات روانپزشکی سازمان پزشکی قانونی بررسی ادعای افرادی است که مدعی هستند اختلال هویت جنسی دارند. البته باید این افراد را از افراد منحرف جنسی و یا افرادی که به دلیل عوارضی دیگر چنین علایمی دارند تفکیک کنیم. اختلال هویت جنسی در ایران شیوع زیادی ندارد و بین 50 تا 100 هزار نفر جمعیت یک نفر به این اختلال مبتلا می شود که عوارض آن از کودکی تا اوایل جوانی خود را نشان می دهد. این افراد در قالب جنسیتی که به دنیا آمده اند نمی توانند زندگی کنند .
وی افزود: بر اساس استفتائات و پس زمینه های علمی، اختلال هویت جنسی به عنوان اختلال روانی شناخته شده است که در صورت تایید پزشکی قانونی این افراد از دادگاه مجوز تغییر جنسیت می گیرند. این کار در کشور قدمتی 30 ساله دارد که طی سال های اخیر ساماندهی بهتری شده است . پیش از این نظرات شخصی در این باره اعمال می شد و یا با گواهی یک یا دو روانپزشک فرد عمل تغییر جنسیت را انجام می داد. در برخی موارد نیز این کار بدون مجوز انجام می شد. با کمک سازمان پزشکی قانونی این موضوع را منظم کرده و یک برنامه و پروتکل نوشتیم.
یک سال زمان برای مجوز
رئیس بخش معاینات روانپزشکی پزشکی قانونی استان تهران خاطر نشان کرد: فردی که دچار این عارضه است باید یک مسیری حدوداً یک ساله را طی کند تا بعد از بررسی های روانپزشکی و روانشناسی مشخص شود راهی جز تغییر جنسیت ندارد. در آن صورت این موضوع از سوی کمیسیون پزشکی قانونی تایید شده و فرد از دادگاه اجازه تغییر جنسیت می گیرد. با این مجوز این فرد می تواند کارت ملی و شناسنامه جدیدی بر اساس هویت و جنس جدید خود داشته باشد.
نیاز به اقدامات بعد از عمل
وی با اشاره به اینکه جراحی و تغییر جنسیت پایان کار نیست تاکید کرد: مهم ترین اقدامات به مراجعات بعد از جراحی مربوط می شود. این بیماران پس از تغییر جنسیت باید به طور مرتب تحت نظر پزشک باشند تا میزان عوارض و عفونت های ناشی از جراحی، مورد بررسی و کنترل قرار بگیرد. همچنین مشاوره روانپزشکی پس از تغییر جنسیت برای این بیماران حیاتی است زیرا برخی از آنان پس از عمل جراحی دچار نارضایتی و پشیمانی می شوند و اگر مشاوره روانپزشکی نداشته باشند خودکشی یکی از عواقبی است که گریبان این بیماران را خواهد گرفت.
40 نفر سالانه مجوز می گیرند
دکتر صابری درباره میزان عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران گفت: به طور متوسط حدود 60 مورد جدید از این اختلال هر ساله در کشور معرفی می شود که مراحل تشخیصی را در پزشکی قانونی انجام می دهند. از این تعداد 40 نفر مجوز می گیرند و یک سوم بقیه اختلالاتی دارند که مانع از تصمیم گیری برای عمل جراحی این افراد است.همچنین امکان دارد اختلال هویتی آنها واقعی نبوده و با درمان روان پزشکی در هویت فعلی خود زندگی کنند.
تمایل به تغییر جنسیت به زن
وی در خصوص نسبت تغییر جنسیت در کشور نیز اظهار داشت: بر اساس آمارها تمایل از تغییر جنسیت مذکر به جنس مونث بیشتر است، تفاوت در تغییر جنسیت مذکر به مونث 3 تا 8 برابر مونثت به مذکر می باشد. این آمار در ایران متفاوت است و در بعضی از سال ها این افزایش دو برابری بوده است یعنی تغییر جنس مونث به مذکر در کشور ما نسبت به آمار جهانی بیشتر است که باید درباره دلایل آن تحقیقات بیشتری صورت گیرد. برخی تصور می کنند این موضوع به خاطر محدودیت های فرد مذکر در جامعه می باشد که باید در پاسخ به آنها بگویم فردی که دچار اختلال هویت جنسی نیست به هیچ عنوان حاضر نمی شود بر اساس شرایط جامعه تغییر جنسیت را تغییر دهد.
باید آگاه سازی کرد
این روانپزشک تاکید کرد؛ به نظر بنده آگاهی افراد جامعه از این اختلال هویت و شرایط افراد مبتلا به آن بیشترین کمک را می توانند به این افراد بکند. فیلم سینمایی "آینه های روبرو" کمک خیلی خوبی به شناخت این افراد در جامعه کرد. با آگاهی جامعه این افراد راحت تر در مسیر درمان قرار می گیرند. آن گروهی که چاره ای جز عمل ندارند تحت عمل جراحی قرار گرفته و گروه دوم که می توان به آنها کمک کرد با اقدامات روانشناسی و روانپزشکی در هویت خود به زندگی ادامه می دهند.
53 سال بیشتر سن تغییر جنسیت
رئیس بخش معاینات روانپزشکی پزشکی قانونی استان تهران درباره سن متقاضیان تغییر جنسیت نیز گفت: طی 18 سال گذشته کم سن ترین فردی که درخواست این عمل را ارائه داد 14 سال سن داشت و مسن ترین 53 ساله بود البته در شرایط فعلی به افراد زیر سن قانونی اجازه تغییر جنسیت داده نمی شود.
گفتگو از محمدغمخوار، خبرگزاری مهر
---